Antalya’da COP31 sahnesinde iklim konuşuluyor. Ama masada yalnız sıcaklık, kuraklık ve çevre yok. Karbon piyasaları, finans, ticaret, sanayi ve yeni üretim kuralları da var. Türkiye açısından asıl soru şu: Dünyayı koruyacağız derken üretme hakkımızın kurallarını kim belirleyecek?
Antalya’da büyük bir sahne kuruldu.
Devlet başkanları geliyor.
Uluslararası kuruluşlar geliyor.
Bankalar geliyor.
Fonlar geliyor.
Şirketler geliyor.
Ekranlarda aynı kelimeler dönüyor:
Yeşil dönüşüm.
Net sıfır.
Karbon piyasası.
İklim finansmanı.
Sürdürülebilir sanayi.
Kelimeler öylesine güzel seçilmiş ki insan neredeyse itiraz ettiği için kendisini suçlu hissedecek.
Kim temiz havaya karşı olabilir?
Kim kuraklıkla mücadele edilmesin diyebilir?
Kim ormanını, suyunu, toprağını korumak istemez?
Fakat tam burada durup başka bir soru sormak gerekiyor:
Çevreyi korumanın kurallarını neden dünyanın sanayileşmesini yüzyıllar önce tamamlamış merkezleri belirliyor?
Çünkü Antalya’da konuşulan yalnız iklim değil.
Yeni ekonomik düzenin kuralları da konuşuluyor.
Karbon artık yalnız karbon değil
Eskiden bir fabrikanın bacasından çıkan karbon çevre meselesiydi.
Şimdi aynı karbon aynı zamanda fiyat.
Tahsisat.
Sertifika.
Kredi.
Piyasa.
Vergi.
Sınırda ticaret maliyeti.
Türkiye’de yürürlüğe giren 7552 sayılı İklim Kanunu açık biçimde “yeşil büyüme”, “net sıfır emisyon” ve Emisyon Ticaret Sistemi üzerine bir yapı kuruyor. Ağustos 2026’da çıkarılan yönetmelikle karbon tahsisatlarının alınıp satılacağı birincil ve ikincil piyasaların, emisyon izinlerinin ve işletmelerin yükümlülüklerinin ayrıntıları da düzenlendi. TBMM CDN
Yani artık karbon yalnız atmosferde dolaşmıyor.
Borsada da dolaşacak.
İşte mesele burada çevre politikasından ekonomi politiğe geçiyor.
Yeni gümrük duvarının rengi yeşil
Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması 2026 itibarıyla kesin uygulama dönemine geçti.
Çimento, demir-çelik, alüminyum, gübre ve benzeri ürünler artık yalnız fiyat ve kalite üzerinden değil, üretirken ortaya çıkan karbon üzerinden de Avrupa pazarına giriyor.
Bunun çevresel gerekçesi açık:
Avrupa’daki üretici karbon maliyetine katlanıyorsa dışarıdaki üretici de aynı avantajı kullanamasın.
Kulağa adil geliyor.
Fakat uluslararası ticarette işler yalnız niyetle ölçülmüyor.
Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Örgütü UNCTAD’ın yaptığı çalışma, sınırda karbon düzenlemesinin gelişmekte olan ülkelerin ihracatını azaltıp ticareti gelişmiş ülkelerin lehine kaydırabileceğini ortaya koyuyor. Aynı çalışma küresel emisyon düşüşünün ise sınırlı kaldığını belirtiyor. UNCTAD bunu, etkileri bakımından bir ticaret blokunun tarifeyi yükseltmesine benzer sonuçlar doğuran bir mekanizma olarak tarif ediyor. UNCTAD
İşte “yeşil dönüşüm”ün tartışılması gereken tarafı burada.
Eski dünyanın gümrük duvarında:
“Vergi”
yazardı.
Yenisinde:
“Karbon.”
Yazının rengi değişmiş olabilir.
Duvar hâlâ duvar.
Önce sanayileş, sonra başkasına sınır çiz
Buradaki tarihsel eşitsizliği görmeden adalet konuşamayız.
Bugünün gelişmiş ülkeleri sanayileşirken kömür yaktılar.
Petrol kullandılar.
Ağır sanayilerini kurdular.
Teknolojilerini geliştirdiler.
Sermayelerini biriktirdiler.
Dünya pazarlarını oluşturdular.
Şimdi aynı dünya ekonomisinin aşağı basamaklarından yukarı çıkmaya çalışan ülkelere:
“Üretimini şu karbon standardına göre yap.”
“Teknolojini değiştir.”
“Finansmanı buradan sağla.”
“Sertifikanı buradan al.”
“Karbon fiyatını hesaba kat.”
deniliyor.
Burada çevre sorununun gerçekliği ortadan kalkmıyor.
Ama eşitsiz dünya düzeni de ortadan kalkmıyor.
Tam tersine, çevre sorunu o eşitsiz düzenin içinde yönetiliyor.
Bilim bize iklim problemini gösterir.
Ama problemin faturasının hangi sınıfa ve hangi ülkeye kesileceğini laboratuvar belirlemez.
Güç ilişkileri belirler.
Finansmanın kendisi de masum değil
Sonra bize başka güzel bir kelime geliyor:
İklim finansmanı.
Gelişmekte olan ülke temiz teknolojiye geçecek.
Nereden bulacak parayı?
Finansman gelecek.
Fakat burada da küçük bir ayrıntı var.
OECD verilerine göre gelişmiş ülkelerin gelişmekte olan ülkelere sağladığı ve harekete geçirdiği iklim finansmanı 2024’te 136,7 milyar dolara ulaşmış durumda. Ancak kamu kaynaklı finansmanın yüzde 67’si kredi, yalnız yüzde 29’u hibe niteliğinde. Üstelik gelişmiş ülkelerin 2020 için verdikleri yıllık 100 milyar dolarlık söz ilk kez ancak 2022’de, iki yıl gecikmeyle karşılanabildi. OECD
Yani bazı durumlarda tablo şöyle çalışıyor:
Gelişmekte olan ülkeye bir dönüşüm standardı koyuyorsunuz.
O dönüşümü yapabilmesi için teknoloji gerekiyor.
Teknolojinin önemli kısmı gelişmiş ülkelerde.
Para gerekiyor.
Finans sisteminin merkezi yine aynı ülkelerde.
Sonra dönüşüm için kredi veriliyor.
Ülke hem teknoloji satın alıyor hem borçlanıyor hem de yeni ticaret kurallarına uyuyor.
Bunun adına yalnızca “çevre politikası” demek biraz fazla iyimser kalıyor.
COP31’in programına bakmak yeterli
Bunları toplantıya dışarıdan yakıştırmıyoruz.
COP31’in kendi programına bakmak yeterli.
13 Kasım:
Finans ve Ticaret.
Alt başlıklar:
Yeşil dönüşüm.
İklim temelli yatırım.
Yeşil finansman.
Değer zincirleri.
Karbon piyasaları.
Green Zone programında bankalar, kalkınma ve yatırım kuruluşları aynı sahnede. Program açıkça sınırda karbon düzenlemesinin ihracatçılar üzerindeki etkisini, finansmana erişimi ve yatırım yapılabilir projeleri tartışıyor. COP31
Demek ki Antalya’da yalnız:
“Dünyayı nasıl serinletiriz?”
diye konuşulmuyor.
Sermayenin nereye gideceği, sanayinin nasıl üretim yapacağı ve uluslararası ticaretin hangi kurallarla işleyeceği de konuşuluyor.
Bunu görmek komplo teorisi değildir.
Program broşürünü okumaktır.
Türkiye açısından mesele burada başlıyor
Türkiye henüz sanayileşmesini tamamlamış bir ülke değil.
Daha fazla üretmesi gerekiyor.
Daha fazla teknoloji geliştirmesi gerekiyor.
Enerji bağımlılığını azaltması gerekiyor.
Tarımını geliştirmesi gerekiyor.
Yüksek katma değerli sanayisini büyütmesi gerekiyor.
Yani Türkiye’nin önündeki tarihsel görev hâlâ üretim gücünü büyütmek.
Bu nedenle Türkiye için çevre politikası ile üretim politikası birbirine düşman olamaz.
Temiz enerjiye geçilecekse teknolojisini mümkün olduğunca kendimiz üreteceğiz.
Enerji verimliliği artırılacaksa sanayiyi kapatarak değil, sanayiyi teknolojik olarak yenileyerek yapacağız.
Tarım korunacaksa çiftçiyi yeni maliyetlerle tarladan çıkararak değil, üretim gücünü artırarak yapacağız.
Çünkü Türkiye açısından ölçü yalnız:
“Kaç ton karbon azalttık?”
olamaz.
Bir başka soru daha var:
“Kaç fabrika kurduk, hangi teknolojiyi geliştirdik, kaç kişiye iş sağladık ve bu dönüşümün kontrolü kimde?”
İşte tam bağımsızlık meselesi burada başlıyor.
Yeşil olması bağımsız olduğu anlamına gelmez
Kapitalizm tarih boyunca yeni pazarlar buldu.
Yeni finans araçları yarattı.
Yeni kurallar geliştirdi.
Bugün karbonun da küresel bir finansal varlığa dönüşmesi bu nedenle sorgulanmalıdır.
Dün petrolün fiyatını tartışıyorduk.
Bugün karbonun fiyatını tartışıyoruz.
Dün gümrük tarifeleri vardı.
Bugün karbon sınırları geliyor.
Dün kalkınmak isteyen ülke dövize ihtiyaç duyuyordu.
Bugün dövizin yanına bir de karbon maliyeti ve yeşil finansman ekleniyor.
Adı değişti diye güç ilişkisi ortadan kalkmıyor.
UNCTAD da gelişmekte olan ülkelerin karbon piyasalarına gelişigüzel katılmak yerine kendi kalkınma hedefleriyle uyumlu bağımsız politika çerçeveleri kurmaları gerektiğini özellikle vurguluyor. UNCTAD
Bence Türkiye açısından bütün tartışmanın kilit cümlesi de burada.
Çevremizi koruyacağız, kalkınma hakkımızı da
Türkiye elbette suyunu koruyacak.
Toprağını koruyacak.
Ormanını koruyacak.
Enerjisini daha verimli kullanacak.
Bilime dayanacak.
Fakat bunların hiçbirisi Türkiye’nin üretim hakkından vazgeçmesi anlamına gelemez.
Çünkü çevreyi korumakla başkasının ekonomik kurallarına tabi olmak aynı şey değildir.
Antalya’da ışıklı salonlarda “yeşil dönüşüm” konuşulurken Türkiye’nin sorması gereken soru tam da budur:
Bu dönüşüm bizi daha bağımsız, daha teknolojik ve daha üretken bir ülke mi yapacak?
Yoksa teknoloji dışarıdan, finansman dışarıdan, standart dışarıdan, karbon fiyatı dışarıdan; bize yalnız uyum maliyeti mi kalacak?
İklim değişikliği dünyanın gerçek meselesidir.
Ama dünya düzenindeki eşitsizlik de gerçektir.
Ve insanlık adına ortaya konulan hiçbir politika, ülkeler arasındaki güç ilişkilerinden bağımsız değildir.
Bu yüzden COP31’e bakarken yalnız yeşil sahneyi görmeyelim.
Sahnenin arkasındaki ekonomik düzeni de görelim.
Çünkü emperyalizm bazen karşınıza savaş gemisiyle çıkar.
Bazen kredi sözleşmesiyle.
Bazen ticaret anlaşmasıyla.
Ve bazen de üzerinde son derece güzel iki kelime yazan bir dosyayla:
“Yeşil dönüşüm.”