İki arkadaş sohbet ediyor.
Konu önce gündelik şeylerden açılıyor, sonra memlekete, hayata, dünyaya geliyor.
Biri soruyor:
“Sen kendini bütün bunların neresinde görüyorsun?”
Diğeri biraz duruyor.
Kendisini herhangi bir gruba, düşünceye ya da kalabalığa ait hissetmek istemediğini söylüyor. Böyle aidiyetlerin insanın özgürlüğünü daralttığını düşünüyor.
Konuşma biraz daha ilerliyor.
Cinayetlerden, yolsuzluklardan, savaşlardan, adaletsizliklerden söz açılıyor.
“Bunları görünce ne düşünüyorsun?”
“Üzülüyorum tabii.”
“Ama?”
“Dünyanın acısı bitmez ki.”
Sonra bugün belki milyonlarca insanın içinden geçirdiği o cümle geliyor:
“Benden uzak olsun diye düşünsem ne olur? Yok mu böyle bir hakkım? Herkes kahraman olmak zorunda mı?”
Doğrusu, ilk bakışta haksız da sayılmaz.
İnsan kendi hayatını yetiştirmekte zorlanıyor.
Geçim derdi var.
Ailesi var.
İşi var.
Borcu var.
Yarın kaygısı var.
Bütün bunların üzerine bir de dünyanın bütün yükünü omuzlarına almak istemiyor.
Kim ister?
Fakat sohbetin diğer tarafındaki arkadaşın sorduğu şey aslında başka:
“Dünyayı sen mi kurtaracaksın?” değil.
“Yaşadığın dünyayla arandaki bağı nereye koyuyorsun?”
İşte mesele bence tam burada başlıyor.
Tek başına insan ne yapabilir?
Sohbet sırasında bir baba örneği veriliyor.
Emekli.
Hayat pahalılığına kızıyor.
Haksızlıklara kızıyor.
Ülkenin gidişatına kızıyor.
Ama ne yapabilir?
“Gidip Meclisin önünde kendisini mi yaksın?”
Elbette hayır.
Bir emekli tek başına enflasyonu düşüremez.
Bir işçi tek başına çalışma düzenini değiştiremez.
Bir öğrenci tek başına eğitim sistemini düzeltemez.
Bir vatandaş tek başına adaletsizlikleri ortadan kaldıramaz.
Birey tek başına gerçekten sınırlıdır.
Ama insanlık tarihi bize başka bir şeyi de anlatıyor:
İnsanlar tek başına yapamadıklarını, çoğu zaman birlikte yapabildiler.
Sendikalar bunun için kuruldu.
Kooperatifler bunun için ortaya çıktı.
Dernekler, meslek örgütleri, siyasi hareketler, mahalle dayanışmaları bunun için doğdu.
İnsanlar kahraman oldukları için değil.
Tam tersine, tek başlarına güçsüz olduklarını bildikleri için yan yana geldiler.
Mesele hiçbir zaman herkesin kahraman olması değildi.
Mesele, kimsenin tek başına kahraman olmak zorunda kalmamasıydı.
“Ben kendi hayatımı yaşarım”
Bugünün en güçlü cümlelerinden biri bu.
Kendi hayatımı yaşarım.
Kimseye karışmam.
Kimse de bana karışmasın.
İlk bakışta son derece özgürlükçü görünüyor.
Ama hayatın kendisine biraz yakından bakınca küçük bir sorun çıkıyor.
Sabah yediğimiz ekmeği başkaları üretiyor.
Yaşadığımız evi başkaları yapıyor.
Kullandığımız yolları başkaları döşüyor.
Elektriğimiz, suyumuz, ulaşımımız, sağlığımız, eğitimimiz sayısız insanın emeğiyle mümkün oluyor.
Yani hayatımızın neredeyse hiçbir bölümü gerçekten yalnız değil.
Biz birbirimize bağlıyız.
Buna rağmen toplumsal meseleler söz konusu olduğunda birden bire şöyle diyoruz:
“Benimle ilgisi yok.”
Burada bir çelişki yok mu?
Toplumun yarattığı bütün imkânlardan yararlanacağız ama toplumun sorunları ortaya çıktığında kendimizi toplumun dışında göreceğiz.
Peki bu gerçekten bağımsızlık mı?
Yoksa bize öğretilmiş bir yalnızlık biçimi mi?
“Ben hiçbir şeyci değilim”
Bu da zamanımızın sevilen cümlelerinden biri.
“Ben hiçbir ideolojiye bağlı değilim.”
“Ben hiçbir tarafta değilim.”
“Ben siyasetten anlamam.”
İnsan elbette kendisine herhangi bir etiket takmak zorunda değil.
Fakat etiketsiz olmak insanı yaşadığı toplumdan çıkarmıyor.
Kiracıysanız konut politikası sizi ilgilendiriyor.
Çalışansanız ücret politikası sizi ilgilendiriyor.
Emekliyseniz emeklilik sistemi sizi ilgilendiriyor.
Çocuğunuz varsa eğitim politikası sizi ilgilendiriyor.
Pazara gidiyorsanız ekonomi sizi ilgilendiriyor.
Yani insan siyasetten uzak durabilir.
Ama siyaset insandan pek uzak durmuyor.
Hayatın tatsız mizahı burada.
Dünyanın acısı gerçekten bitmez
Evet.
Dünyanın acısı bitmez.
Ama bu cümle bazen başka bir şeyi gizleyebiliyor:
“Ben ne yapabilirim ki?”
İşte burada durmak gerekiyor.
Çünkü bazı sorunlar bize bireysel görünür ama aslında toplumsaldır.
Bir kişi geçinemiyorsa bu kişisel bir sorun olabilir.
Milyonlarca insan geçinemiyorsa artık başka bir şey konuşuyoruz.
Bir genç iş bulamıyorsa kendi koşullarına bakabilirsiniz.
Milyonlarca genç gelecek kuramıyorsa mesele yalnızca onların kişisel başarısı değildir.
Bir emekli ay sonunu getiremiyorsa ona bütçe yapmayı öğretebilirsiniz.
Milyonlarca emekli aynı durumda ise sorun hesap makinesinde değildir.
Toplumsal sorunların en başarılı tarafı da bazen budur:
Milyonlarca insana aynı problemi ayrı ayrı yaşatır ve her birine sorunun yalnızca kendisine ait olduğunu düşündürür.
Herkes evinde tek başına kızar.
Herkes kendi başına çaresiz hisseder.
Herkes yalnız olduğunu sanır.
Oysa yan dairede de aynı hayat yaşanıyordur.
Karşı sokakta da.
Başka şehirde de.
Sessizlik tarafsız mıdır?
Burada kimseye sürekli mücadele etmesi gerektiğini söylemek gerekmiyor.
İnsan yorulur.
Bazen uzaklaşmak ister.
Bazen yalnızca ailesiyle ilgilenmek ister.
Bazen gerçekten hiçbir şeye gücü kalmaz.
Bunların hepsi anlaşılabilir.
Fakat hiçbir şey yapmamanın hiçbir sonuç üretmediğini düşünmek başka bir şeydir.
Çünkü mevcut düzen yalnızca onu yönetenlerin yaptıklarıyla devam etmez.
İnsanların kabulleriyle de devam eder.
Bir iş yerinde yüz kişi aynı sorundan şikâyet ediyor ama herkes ayrı ayrı susuyorsa sorun devam eder.
Bir mahallede herkes aynı sıkıntıyı yaşıyor ama herkes yalnızca kendi evinde söyleniyorsa değişen pek bir şey olmaz.
Bir toplumda milyonlarca insan aynı rahatsızlığı hissediyor ama herkes diğerinin sessiz olduğunu düşünüp susuyorsa, ortaya tuhaf bir sessizlik çıkar.
Herkes rahatsızdır.
Ama dışarıdan bakıldığında herkes memnun görünür.
Kahramanlık değil, dayanışma
Belki sohbetin başındaki soruya şimdi yeniden dönmek gerekiyor.
“Herkes kahraman olmak zorunda mı?”
Hayır.
Hatta belki tam tersini söylemek gerekiyor:
Hiç kimse kahraman olmak zorunda kalmamalı.
Bir toplumun gücü birkaç kahraman üretmesinden değil, sıradan insanların yan yana gelebilmesinden gelir.
Bir kişinin öfkesi kolayca duyulmayabilir.
Bin kişinin aynı talebi başka bir şeydir.
Bir emeklinin geçim sıkıntısı kişisel bir dram olarak görülebilir.
Milyonlarca emekli aynı sorunu yaşıyorsa artık bu toplumsal bir meseledir.
Bir insanın vicdanı önemlidir.
Ama vicdanın yanına dayanışma geldiğinde toplumsal güç ortaya çıkar.
Asıl soru bu nedenle:
“Dünyayı tek başıma değiştirebilir miyim?”
değil.
Zaten değiştiremezsiniz.
Asıl soru şu:
“Ben bu dünyada yalnızca seyirci miyim?”
Çünkü insan hiçbir örgüte girmeyebilir.
Hiçbir etiketi kabul etmeyebilir.
Kendisini hiçbir düşüncenin adıyla tanımlamayabilir.
Bunların hiçbiri onu yaşadığı toplumdan bağımsız hâle getirmez.
Biz birbirimize bağlıyız.
Birimizin çalışması diğerinin hayatını mümkün kılıyor.
Birimizin kaybettiği hak yarın diğerinin kaybına dönüşebiliyor.
Birimizin yaşadığı adaletsizlik zamanla hepimizin düzeni hâline gelebiliyor.
O yüzden mesele bütün dünyanın yükünü sırtımıza almak değil.
Mesele, aynı dünyada yaşadığımızı unutmamak.
Belki özgürlük de sandığımız kadar yalnız bir kavram değildir.
Belki gerçek özgürlük yalnızca “kimse bana karışmasın” diyebilmek değil;
başkalarıyla yan yana geldiğimizde hayatımız üzerinde gerçekten söz sahibi olabilmektir.
Ve belki insanın dünyaya karşı sorumluluğu da burada başlar.
Kahraman olduğunda değil.
Yalnız olmadığını fark ettiğinde.