Eskiden insanlar bir yere işi düştüğünde evrak toplardı.
Şimdi önce tanıdık arıyorlar.
Kimse bunun tam olarak ne zaman başladığını bilmiyor. Zaten bu ülkede büyük değişimler öyle bir gecede olmaz. Film sahnesi gibi yaşanmaz. Yavaş olur. Sessiz olur. Önce insanların konuşma şekli değişir. Sonra bakışları. Sonra “işini hallettin mi?” cümlesi, normal bir soru olmaktan çıkar; küçük bir memleket refleksine dönüşür.
Bir süre sonra herkes aynı oyunun içinde yaşamaya başlar ama kimse o oyunun ne zaman kurulduğunu hatırlamaz.
Geçenlerde bir adam anlattı.
Bir kurumda işi varmış. Evrakları tamam. Sırası gelmiş. Koridorda beklerken biri omzuna dokunmuş:
“Sen kimi tanıyorsun?”
Adam önce gülmüş.
Şaka sandığı için.
Değilmiş.
Türkiye’de bazı sorular resmî değildir ama bütün sistemi onlar yönetir.
Acı olan şu:
Kimse artık buna şaşırmıyor.
Çünkü bu ülkede insanlar önce beklemeyi öğrendi.
Sonra susmayı.
Sonra da alışmayı.
En tehlikeli aşama da buydu zaten.
Bir şeyin yanlış olduğunu bile bile ona alışmak.
Bugün sokakta yürüyen insanların çoğu aslında yorgun. Ama bu bildiğimiz bir yorgunluk değil. Fiziksel değil. Daha garip bir şey. İnsanların içinde tarif edemedikleri bir ağırlık var. Sanki herkes uzun zamandır görünmeyen bir şeyi taşıyor.
Otobüste hissediyorsun bunu.
Pazarda hissediyorsun.
Bir devlet dairesinin koridorunda hissediyorsun.
Asansörde bile hissediyorsun.
Kimse birbirine tam olarak güvenmiyor ama herkes birbirine mecbur yaşayarak devam ediyor.
Bir adam geçen gün kaldırımdaki çukuru gösterip şöyle dedi:
“Bu çukur bir yıldır burada.”
Sonra durdu.
Güldü.
“Biz alıştık artık.”
İşte bazen bir ülkenin özeti, kaldırımdaki bir çukurda gizlidir.
Çünkü mesele sadece asfalt değildir.
Mesele, insanların bozuk olana alışmasıdır.
Garip bir çağdayız.
Her yerde “hizmet” kelimesi var ama insanlar en basit işi bile çözdürmek için tanıdık arıyor.
Her yerde “şeffaflık” deniyor ama insanlar gerçek bilgiyi çay ocağında öğreniyor.
Her yerde “iletişim” var ama kimse derdini gerçekten anlatabildiğini hissetmiyor.
Bir şehir düşünün…
Her köşede dev afişler var.
Her duvarda büyük cümleler.
Her ekranda aynı gülümseyen yüzler.
Ama aynı şehirde insanlar bir bankta oturup şunu konuşuyor:
“Eskiden böyle değildi.”
Kimse tam olarak neyin değiştiğini anlatamıyor aslında.
Çünkü mesele tek bir parti değil.
Tek bir kurum değil.
Tek bir isim hiç değil.
Daha derin bir şey değişti.
Bir ülkenin ruh hâli değişti.
Eskiden insanlar bir kurum gördüğünde “devlet burada” hissini yaşardı.
Şimdi çoğu insan önce şunu düşünüyor:
“Acaba burada işim ne kadar zorlaşacak?”
İşte kırılma tam burada başladı.
Çünkü bir toplum, kurumlarına olan güvenini kaybetmeye başladığında önce dili bozulur.
Sonra ahlakı.
Sonra birbirine bakışı.
Ve en sonunda herkes kendi küçük bağlantı ağını kurmaya çalışır.
Bir tanıdık.
Bir telefon.
Bir referans.
Bir aracı.
Sonra ne olur biliyor musunuz?
Kurallar görünürde durur…
Ama hayat ilişkiler üzerinden akar.
İnsanlar artık hakkını değil, erişimini konuşur.
Bir süre sonra da liyakat sessizleşir.
Çünkü sesi en çok çıkanlar genellikle işi en iyi bilenler değil, yolu en iyi bilenler olur.
İroni şu ki herkes bu düzenden şikâyet eder ama herkes bu düzenin içinde hayatta kalmaya çalışır.
Bir arkadaş anlatıyordu.
Bir işi için kuruma gitmiş.
“Tanıdığın var mı?” demişler.
“Yok” demiş.
O zaman yüzüne öyle bir bakmışlar ki sanki adam kimliksiz dolaşıyor.
Türkiye’de bazen dürüst olmak, sisteme hazırlıksız yakalanmak gibi hissettiriyor insana.
İnsan önce gülüyor.
Sonra neden güldüğünü unutuyor.
Çünkü bu ülkede trajediyle mizah yıllardır aynı masada oturuyor.
Bir apartman yöneticisi, bir minibüs şoförü, bir mühendis, bir esnaf…
Hepsinin anlattığı hikâyeler farklı ama his aynı:
“Bir şeyler olması gerektiği gibi yürümüyor.”
Ve mesele artık sadece ekonomi de değil.
İnsanlar yoruldu.
Sürekli güçlü görünmeye çalışan yapılardan…
Sürekli büyük cümleler kuran insanlardan…
Sürekli reklam yapan ama en basit işi bile çözemeyen düzenden yoruldu.
Çünkü vatandaş aslında mucize istemiyor.
İnsan bazen sadece normal çalışan bir sistem istiyor.
Sırasının gelmesini.
İşinin kuralla çözülmesini.
Kaldırımın düzgün olmasını.
Otobüsün saatinde gelmesini.
Bir yere girdiğinde kendini küçük hissetmemeyi istiyor.
Hepsi bu.
Ama galiba bu ülkede en pahalı şeylerden biri normallik oldu.
O yüzden insanlar artık büyük vaatlerden çok küçük dürüstlüklere dikkat ediyor.
Kim gerçekten çalışıyor?
Kim sadece konuşuyor?
Kim çözüm üretiyor?
Kim görüntü yönetiyor?
Çünkü bu toplum uzun zamandır gösteri izliyor.
Ve gösteri uzadıkça hayat pahalılaşıyor.
Belki de bu yüzden insanlar artık yüksek sesle değil, içlerinden şu cümleyi kuruyor:
“Bir şey bozuldu.”
Evet.
Bozuldu.
Ama hâlâ tamamen kaybolmuş değil.
Çünkü bu ülkenin hâlâ işini düzgün yapan insanları var.
Hâlâ utanma duygusu taşıyanları var.
Hâlâ imza atarken vicdanı sızlayanları var.
Hâlâ gece eve gidince kendine hesap verenleri var.
Belki mesele tam olarak budur.
Bir ülkeyi ayakta tutan şey kusursuz sistemler değil…
Henüz tamamen kaybolmamış vicdandır.
Ama vicdan tek başına yetmez.
Bir yerde kurallar kişilere göre eğilip bükülüyorsa…
Bir yerde denetim sadece kâğıt üstünde kalıyorsa…
Bir yerde insanlar hakkını almak için bağlantıya ihtiyaç duyuyorsa…
Orada sorun artık kişisel değildir.
Sistem, insanın önüne geçmeye başlamıştır.
Ve hiçbir toplum, sürekli eğilip bükülen kurallarla uzun süre ayakta kalamaz.
Çünkü bir noktadan sonra insanlar devlete değil, birbirlerinin bağlantılarına güvenmeye başlar.
Bir ülkenin sessiz çöküşü işte böyle başlar.
Bağırarak değil.
Yavaş yavaş.
Kimse fark etmeden.
Ta ki bir gün herkes aynı cümleyi kurana kadar:
“Eskiden daha az şeyimiz vardı ama sanki daha az yorulmuyorduk.”